Ngân hàng Nhật Bản đã 'biến XRP thành hạ tầng lõi' – nhưng sự thật không ai muốn nói

Đã 12 năm kể từ khi XRP Ledger lần đầu tiên ghi vào block genesis, và câu chuyện “Nhật Bản dùng XRP làm nền tảng cho hệ thống ngân hàng” lại một lần nữa trỗi dậy như một con sóng thủy triều trên các diễn đàn crypto. Nếu bạn là người theo dõi thị trường lâu năm, bạn sẽ biết đây không phải là lần đầu tiên “đất nước mặt trời mọc” xuất hiện trong các headline với vai trò người hùng giải cứu XRP. Nhưng nếu bạn tin rằng các ngân hàng Nhật Bản đã thực sự chuyển toàn bộ hệ thống thanh toán nội địa lên blockchain XRP, hãy đọc tiếp. Bởi thứ được tô vẽ như một câu chuyện thành công về sự áp dụng công nghệ, thực chất lại là một mớ thông tin thiếu kiểm chứng, được dệt bằng một thứ ngôn ngữ rất khó bị bắt bẻ: ngôn ngữ của những tuyên bố chung chung. Hãy nhìn vào mốc thời gian. Khoảng một thập kỷ trước, khi Ripple vẫn còn là một startup với ba chữ cái quyền lực trong giới fintech, Nhật Bản đã trở thành một trong những thị trường đầu tiên mà Ripple đặt chân tới. SBI Holdings – tập đoàn tài chính khổng lồ của ông Yoshitaka Kitao – đã trở thành đối tác chiến lược, thậm chí là nhà đầu tư máu mặt. Họ cùng nhau lập ra SBI Ripple Asia, một công ty liên doanh được kỳ vọng sẽ đưa XRP vào mạng lưới các ngân hàng khu vực. Những bản tin thời đó nói về “sự hợp tác mang tính cách mạng”, về “một mạng lưới thanh toán xuyên biên giới nhanh hơn SWIFT gấp bốn trăm lần”. Và giờ đây, một bài phân tích mới đây từ Evernorth – một tổ chức chưa từng được biết đến trong giới phân tích – tuyên bố trịnh trọng: “Nhật Bản đã dành 10 năm để biến XRP thành cơ sở hạ tầng ngân hàng cốt lõi.” Ngôn ngữ đó rất giống với những gì tôi từng đọc trong các whitepaper của các dự án “web3” thời kỳ đầu: đầy tính khẳng định, thiếu dẫn chứng, và hấp dẫn đến mức khó cưỡng lại. Nhưng hãy gác lại cảm xúc, tôi sẽ mổ xẻ từng lớp của tuyên bố này bằng con mắt của một người đã dành hơn một thập kỷ quan sát ngành, từ những ngày Bitcoin Whitepaper chưa được dịch sang tiếng Nhật, đến những đêm thức trắng theo dõi sự sụp đổ của Terra Luna. Và điều tôi nhìn thấy không hề giống với bức tranh mà các fan XRP đang vẽ. Trước hết, hãy nói về khía cạnh kỹ thuật. XRP Ledger (XRPL) là một lớp consensus dựa trên XRP Ledger Consensus Protocol – không phải Proof-of-Work như Bitcoin, không phải Proof-of-Stake như Ethereum. Nó sử dụng Unique Node List (UNL), một danh sách các validator được tin tưởng. Điều này cho phép XRPL đạt thời gian xác nhận khoảng 4-5 giây, nhanh hơn rất nhiều so với SWIFT – vốn có thể mất 2-3 ngày cho các giao dịch quốc tế. Ripple thường xuyên nhấn mạnh rằng XRPL có thể xử lý khoảng 1.500 TPS lý thuyết, trong khi Visa có thể đạt 24.000 TPS. Nhưng con số đó chẳng có ý nghĩa gì nếu không có ai dùng nó cho thanh toán thực tế. Và đó chính là vấn đề. Sự thật thứ nhất: “Core infrastructure” trong ngân hàng không có nghĩa là dùng blockchain công khai. Khi các ngân hàng nói về core infrastructure, họ thường nói đến hệ thống sổ cái kế toán trung tâm – nơi ghi nhận mọi giao dịch tiền gửi, cho vay, thanh toán. Hệ thống này được xây dựng trong hàng chục năm, thường chạy trên mainframe IBM với ngôn ngữ COBOL, và có những yêu cầu nghiêm ngặt về bảo mật cũng như khả năng kiểm toán. Sẽ không một ngân hàng có trách nhiệm nào lại đưa ngay hệ thống đó lên một blockchain công khai, nơi mà các validator nằm ngoài tầm kiểm soát của họ. Ngay cả trong trường hợp XRPL, các validator chủ yếu do Ripple và các tổ chức chọn lọc vận hành. Vậy thì, “bank core infrastructure” mà bài viết của Evernorth nhắc đến có thể chỉ là một hệ thống thanh toán phụ trợ, hoặc một ứng dụng chuyển tiền nội địa giữa các ngân hàng thành viên trong nhóm SBI – chứ không phải hệ thống lõi của cả hệ thống tài chính Nhật Bản. Sự thật thứ hai: Token XRP không phải là yếu tố bắt buộc trong nhiều sản phẩm của Ripple. Ripple đã phát triển hai dòng sản phẩm: xCurrent (sau trở thành RippleNet) và xRapid (sau trở thành On-Demand Liquidity – ODL). xCurrent được thiết kế để kết nối các ngân hàng, sử dụng công nghệ sổ cái riêng của ngân hàng để xác nhận giao dịch, hoàn toàn không sử dụng XRP. Chỉ có xRapid/ODL là dùng XRP như một cầu nối thanh khoản tạm thời. Trên thực tế, hầu hết các ngân hàng Nhật tham gia mạng lưới RippleNet thời kỳ đầu đều sử dụng xCurrent – tức là họ hoàn toàn không “dùng XRP” cho dù vẫn ký hợp đồng với Ripple. Vậy khi Evernorth viết “Nhật Bản đã dùng 10 năm để biến XRP thành hạ tầng ngân hàng”, họ đang gộp chung hai khái niệm khác nhau: blockchain của ngân hàng (xCurrent) và token XRP. Đây là một kiểu ngụy biện thường thấy trong giới truyền thông crypto, khi họ muốn đẩy giá một đồng token lên bằng cách gắn nó với câu chuyện lớn hơn. Sự thật thứ ba – và có lẽ là quan trọng nhất: các ngân hàng Nhật Bản không bao giờ cần một public blockchain để vận hành hệ thống thanh toán. Họ đã có hệ thống Zengin – một mạng lưới thanh toán nội địa cực kỳ hiệu quả với hàng nghìn giao dịch mỗi giây. Khi họ cần thanh toán quốc tế, họ đã có SWIFT GPI – bản nâng cấp của SWIFT với tốc độ gần như tức thời, phí minh bạch. Câu hỏi đặt ra là: Tại sao họ lại phải chuyển sang XRP? Lợi ích thực sự là gì? Đó có thể là do chi phí, nhưng AMM và ODL vẫn còn quá mới, và khối lượng thanh toán thực tế qua XRP là rất nhỏ so với tổng dòng chảy tài chính toàn cầu. Cộng với rủi ro biến động giá của XRP – một loại tài sản có thể mất 50% giá trị trong một tháng – thì bất kỳ ngân hàng thận trọng nào cũng sẽ tự hỏi: liệu chúng tôi có nên nắm giữ loại tiền mã hóa này để làm cầu thanh toán? Đó là lý do vì sao mô hình xCurrent, vốn không cần XRP, lại hấp dẫn hơn đối với họ. Và đó cũng là lý do vì sao các ngân hàng chưa bao giờ thực sự chuyển sang dùng token XRP làm tài sản thanh toán chính thức. Khi tôi đọc lại bài viết của Evernorth, tôi không khỏi nhớ đến câu chuyện mà tôi từng viết sau sự kiện Terra Luna sụp đổ. Năm 2022, tôi đã mất 1.500 USD vào hệ thống stablecoin phi thuật toán đó. Tôi nhận ra rằng thứ khiến tôi tin vào Terra; thứ khiến hàng trăm nghìn người khác tin vào Terra, là một câu chuyện rất hay ho: “Một hệ thống thanh toán toàn cầu không cần trung gian, được sử dụng bởi các tập đoàn lớn như WeChat Pay.” Nhưng khi tôi đào sâu vào dữ liệu, không có blockchain nào trong hệ thống đó thực sự cần LUNA để vận hành. Đây là kiểu mô hình “RWA on-chain” mà tôi đã cảnh báo từ ba năm nay: các tổ chức tài chính truyền thống không cần public chain của bạn. Họ cần một mạng lưới cho phép họ kiểm soát dữ liệu, tuân thủ quy định, và hạn chế rủi ro. Một public blockchain với token dễ bay hơi chỉ tạo thêm rủi ro, chứ không giải quyết vấn đề nào cả. Vậy tại sao vẫn có nhiều bài viết ca ngợi Nhật Bản như một “thiên đường tiền mã hóa” khi nhắc đến XRP? Hãy nhìn vào hệ sinh thái. Ripple và SBI Holdings đã duy trì một mối quan hệ đặc biệt bền chặt từ năm 2016. SBI không chỉ là nhà đầu tư của Ripple mà còn là người đứng ra quảng bá XRP tại Nhật. SBI VC Trade – sàn giao dịch tiền mã hóa của SBI – hiện là một trong những nơi giao dịch XRP bằng đồng Yên lớn nhất thế giới. Ngoài ra, Ripple còn tham gia vào các hội đồng tư vấn về blockchain của chính phủ Nhật, góp phần định hình quan điểm pháp lý. Nhật Bản là một trong những quốc gia hiếm hoi trên thế giới xem tiền mã hóa là một hình thức “phương tiện thanh toán” hợp pháp, được phép sử dụng trong các giao dịch thương mại – không phải chứng khoán như ở Mỹ. Điều đó khiến XRP có một lợi thế to lớn trong mắt người Nhật: họ có thể sử dụng nó mà không vi phạm luật chứng khoán. Nhưng liệu điều đó có đồng nghĩa với việc “Nhật Bản tin XRP sẽ là hạ tầng tương lai”? Tôi cho rằng không. Đó chỉ là một quyết định đầy tính thực dụng của một quốc gia luôn muốn dẫn đầu về công nghệ trong khi vẫn duy trì sự kiểm soát của nhà nước. Một điều nữa mà bài viết của Evernorth không hề đề cập: cuộc chiến pháp lý của Ripple với SEC. Vào tháng 7/2023, thẩm phán Analisa Torres đã phán quyết rằng việc Ripple bán XRP trên các sàn giao dịch công khai không cấu thành hợp đồng đầu tư, nhưng việc bán XRP cho các tổ chức là vi phạm luật chứng khoán. Đây là một quyết định nửa vời, khiến tình trạng pháp lý của XRP vẫn còn nhiều mơ hồ tại Mỹ. Việc Nhật Bản có thể trở thành một “vùng trũng pháp lý” cho XRP là một điều tốt cho Ripple, nhưng không phải là một sự chứng thực cho giá trị công nghệ. Các ngân hàng Nhật Bản chấp nhận XRP vì luật pháp cho phép; họ sẽ rút lui ngay nếu rủi ro pháp lý xuất hiện. Đây chính là điểm yếu chết người của câu chuyện “Nhật Bản áp dụng XRP”: nó phụ thuộc hoàn toàn vào lòng tốt của một cơ quan quản lý – cơ quan có thể thay đổi quan điểm bất cứ lúc nào. Nói về dữ liệu. Nếu quả thật XRP đã trở thành hạ tầng ngân hàng cốt lõi tại Nhật Bản, chúng ta sẽ thấy hàng triệu giao dịch XRP mỗi ngày giữa các ngân hàng Nhật. Nhưng nhìn vào bảng điều tra của hầu hết các explorer, khối lượng giao dịch XRP trên XRPL vẫn chủ yếu là các giao dịch nhỏ lẻ, thậm chí nhiều giao dịch spam với số lượng XRP nhỏ. Ngân hàng Nhật Bản không hề đăng ký sử dụng XRPL trong báo cáo hoạt động của họ. Các tập đoàn như Mitsubishi UFJ, Mizuho, Sumitomo Mitsui – ba ngân hàng khổng lồ của đất nước mặt trời mọc – vẫn đang phát triển các hệ thống thanh toán blockchain riêng dựa trên nền tảng được chính phủ hỗ trợ hoặc sử dụng SWIFT GPI. Không có một thông báo chính thức nào từ các ngân hàng lớn về việc họ dùng XRP cho hệ thống thanh toán nội địa hay quốc tế. Điều duy nhất chúng ta có là tuyên bố của các cộng đồng XRP trên mạng xã hội, và những bài phân tích mơ hồ như của Evernorth. “Sự vắng mặt của bằng chứng không phải là bằng chứng của sự vắng mặt”, nhưng với một bài viết tuyên bố về một bước ngoặt lớn như vậy, việc không có một dữ liệu cụ thể nào là điều đáng ngờ. Một điểm đáng nói nữa là nguồn gốc của bài viết. Evernorth không phải là một cái tên quen thuộc trong giới nghiên cứu blockchain. Không có thông tin về đội ngũ phân tích của họ, không có tên tác giả, không có hồ sơ về các bài nghiên cứu trước đây. Nó có thể là một đội ngũ marketing ẩn danh được thuê bởi bên thứ ba, hoặc thậm chí bởi các nhà đầu tư XRP để tạo ra cảm giác tích cực cho thị trường. Đây là một kiểu “content marketing” rất phổ biến trong ngành crypto, nơi các nhóm lợi ích bơm bài viết có định hướng lên các trang tin ít tên tuổi, với mục đích tăng giá token. Một ví dụ điển hình: khi giá XRP sụt giảm trong giai đoạn thị trường đi ngang, đột nhiên xuất hiện những bài viết kiểu “Nhật Bản áp dụng XRP là điều không thể ngăn cản” xuất hiện dày đặc. Phải chăng đó là một phần của chiến lược duy trì kỳ vọng? Tôi không phủ nhận hoàn toàn giá trị của XRP Ledger. Công nghệ của nó khi ra đời là một bước tiến so với Bitcoin: xác nhận nhanh, phí rẻ, tiết kiệm năng lượng. Nhưng khi một dự án được đánh giá cao về mặt công nghệ nhưng lại quá phụ thuộc vào một công ty duy nhất (Ripple) để vận hành và quảng bá, thì sự phi tập trung của nó trở nên vô nghĩa. XRPL có một thiết kế validator cho phép UNL thay đổi, nhưng điều đó không ngăn được Ripple nắm quyền chi phối trong thực tế. Hãy nhìn vào danh sách 35 validator chính của XRPL hiện tại: phần lớn đều là những tổ chức có quan hệ với Ripple. Điều đó khiến XRP trở thành một hệ thống thanh toán được vận hành bởi một công ty tư nhân, không phải một cộng đồng phi tập trung. Các ngân hàng Nhật Bản, những người vốn rất coi trọng sự ổn định, có thể chấp nhận điều đó vì họ cần một đối tác có trách nhiệm pháp lý rõ ràng. Nhưng đó không phải là “hạ tầng phi tập trung” – đó chỉ là một dạng outsourcing công nghệ. Còn một yếu tố khác: sự xuất hiện của stablecoin và CBDC. Ngân hàng Trung ương Nhật Bản đã công bố các cuộc thử nghiệm CBDC từ năm 2021, và đồng Yên kỹ thuật số (digital yen) dự kiến sẽ được đưa vào sử dụng thử trong vài năm tới. Nếu đồng Yên kỹ thuật số ra đời, liệu XRP có còn vai trò gì trong hệ thống thanh toán nội địa? Câu trả lời gần như chắc chắn là không. CBDC sẽ được hỗ trợ bởi ngân hàng trung ương, có giá trị pháp định, và được tích hợp trực tiếp với hệ thống ngân hàng thương mại. XRP sẽ chỉ còn là một tài sản đầu cơ. Đây là một mối đe dọa hiện hữu mà bài viết của Evernorth hoàn toàn bỏ qua. Câu chuyện “Nhật Bản cần XRP” đang dần trở nên vô nghĩa trong bối cảnh CBDC đang được triển khai trên toàn cầu. Thực ra, chính sự thất bại của nhiều dự án blockchain trong việc thuyết phục các ngân hàng đã thúc đẩy họ xây dựng hạ tầng riêng, an toàn và tuân thủ hơn. Vậy tại sao vẫn còn những nhà đầu tư tin vào XRP? Vì họ đang bị mắc kẹt trong một lời tự sự. XRP đã tồn tại hơn một thập kỷ, trước cả Ethereum. Đối với nhiều người, việc bán tháo XRP sẽ là một sự đầu hàng, mất niềm tin vào một thứ đã gắn bó với họ trong nhiều năm. Họ cần một lý do để tiếp tục nắm giữ. Những bài viết như của Evernorth cung cấp một lý do như vậy. Nó kể cho họ nghe rằng: “Nhật Bản, một nền kinh tế lớn thứ ba thế giới, đã dành 10 năm để tích hợp XRP. Họ đã làm điều đó vì XRP thực sự vượt trội. Hãy kiên nhẫn, bạn sẽ được đền đáp.” Đây là một câu chuyện rất đẹp, nhưng nó không làm tăng giá trị nội tại của token. Trong cuộc sống, đôi khi những câu chuyện đẹp lại chính là những cái bẫy nguy hiểm nhất. Tôi đã học được bài học đó sau Terra Luna. Nếu bạn đầu tư dựa trên một câu chuyện, hãy luôn đặt câu hỏi: bằng chứng ở đâu? Số liệu ở đâu? Hệ thống ngân hàng Nhật Bản có 10 năm dùng XRP không? Hay họ chỉ mới ký một vài biên bản ghi nhớ? Trong vài năm tới, khi CBDC và stablecoin có quy định rõ ràng trở nên phổ biến, các tuyên bố như “XRP là hạ tầng ngân hàng” sẽ ngày càng trở nên khó duy trì. Chúng ta sẽ nhìn thấy sự thật khi các ngân hàng Nhật công bố báo cáo thường niên. Và tôi cá rằng, trong những trang đó, bạn sẽ không thấy một dòng chữ nào nói rằng họ dùng XRP để thanh toán. Đừng hiểu lầm tôi. Tôi không nói XRP sẽ chết ngay lập tức. Nhưng tôi cho rằng, thứ đang được gọi là “hạ tầng ngân hàng cốt lõi” ở đây có lẽ chỉ là một lớp sương mù phủ lên hệ thống thanh toán biên giới. Một thứ gì đó mờ ảo, không chạm vào sổ cái chính thức của các ngân hàng, không được xác nhận bởi khối lượng giao dịch, chỉ được nuôi dưỡng bởi cộng đồng và các bài viết định hướng. Khi tôi viết những dòng này, tôi không có ý bảo bạn bán XRP. Tôi chỉ muốn bạn nhìn xuyên qua lớp hương liệu của “sự chấp nhận”. Có một ranh giới rất mong manh giữa việc phát hiện ra những tín hiệu sớm của một công nghệ có thể định hình thế giới, và việc tự lừa dối mình rằng một đồng coin được ca tụng nhất định sẽ thắng. Hãy để những con số thanh toán thực tế là người dẫn đường. Và nếu không có con số, hãy coi đó là một tín hiệu – nhưng là tín hiệu để rời đi.