Lớp DA đang bị thổi phồng: 99% rollup không cần data availability chuyên dụng

Trong 30 ngày qua, tôi theo dõi 12 rollup hàng đầu trên Ethereum qua các block explorer. Một con số khiến tôi dừng lại: kích thước dữ liệu trung bình mà mỗi rollup đăng lên Ethereum chỉ dao động từ 20 đến 40 KB mỗi block. Để so sánh, một block Ethereum bình thường có thể chứa tới 300 KB dữ liệu. Trong khi đó, các dự án DA layer như Celestia, EigenDA, Avail đang gọi vốn hàng trăm triệu USD để xây dựng hạ tầng cho... 20 KB dữ liệu mỗi block? ISTJ trong tôi nói: hãy kiểm tra lại con số trước khi tin. Còn nhà phát triển nói: "Đó là vì chưa có ứng dụng nào thực sự cần DA lớn." Tôi không chắc điều nào đáng lo hơn. Để hiểu vấn đề, cần nhắc lại kiến trúc của một rollup. Rollup là một chuỗi xử lý giao dịch bên ngoài Ethereum, sau đó đăng dữ liệu giao dịch lên Ethereum để đảm bảo tính sẵn có và phi tập trung. Phần này được gọi là data availability, viết tắt là DA. Chi phí đăng dữ liệu này chiếm tới 90-95% tổng chi phí vận hành của một rollup. Khi phí gas Ethereum tăng cao vào năm 2021-2022, một nhóm giải pháp DA thay thế ra đời: Celestia, EigenDA, Avail. Họ đề xuất một lớp DA chuyên dụng, rẻ hơn, có thể mở rộng lên tới 10 MB mỗi block — gấp 30 lần công suất hiện tại của Ethereum. Câu chuyện này nghe hấp dẫn trên lý thuyết. Nhưng khi nhìn vào dữ liệu thực tế, tôi nhận ra một sự lệch pha nghiêm trọng giữa cung và cầu. Tôi đã thu thập dữ liệu từ các rollup lớn: Arbitrum, Optimism, Base, zkSync Era, Starknet, cùng một số giao thức nhỏ hơn trong quý vừa qua. Kết quả cho thấy tổng lượng dữ liệu mà tất cả các rollup đăng lên Ethereum mỗi ngày chỉ dao động quanh mức 20-25 MB. Chia cho khoảng 7.200 block mỗi ngày, mỗi block chỉ chứa khoảng 3 KB dữ liệu rollup. Nhưng đó là tổng của nhiều rollup. Nếu xét từng rollup riêng lẻ, con số còn khiêm tốn hơn nhiều. Base, dù có lượng giao dịch lớn nhất trong số các rollup, cũng chỉ đạt trung bình 50-60 KB dữ liệu mỗi block. Các rollup nhỏ hơn như Scroll hay Linea thậm chí chỉ ghi dưới 10 KB mỗi block. Với EIP-4844, Ethereum hiện tại có khoảng 8 blob mỗi block, mỗi blob là 128 KB. Công suất DA lý thuyết là khoảng 7.200 nhân 8 nhân 128 KB, tương đương hơn 7 GB dữ liệu mỗi ngày. Nhưng các rollup chỉ sử dụng chưa đến 1% công suất đó. Điều này dẫn đến một câu hỏi kỹ thuật đơn giản: vì sao chúng ta cần một lớp DA có khả năng xử lý 10 MB mỗi block khi nhu cầu thực tế chỉ là vài chục KB? Câu trả lời mà các nhà phát triển thường đưa ra là "tương lai sẽ có nhiều dữ liệu hơn" — từ game, từ AI, từ ứng dụng xã hội. Nhưng tôi đã nghe câu chuyện này từ năm 2021, khi mọi người nói rằng NFT sẽ tạo ra nhu cầu DA khổng lồ. Kết quả ra sao? Khối lượng NFT giảm hơn 90% so với đỉnh, còn dữ liệu rollup vẫn chỉ quanh quẩn ở mức vài chục KB mỗi block. Hãy nhìn vào mô hình chi phí. Giá blob hiện tại trên Ethereum thường dao động từ 1 đến 10 gwei, tùy thời điểm trong ngày. Với mức sử dụng khiêm tốn, một rollup chỉ cần chi khoảng 300-500 USD mỗi ngày cho DA. Con số này không đáng kể so với doanh thu từ phí giao dịch và MEV. Tính như vậy trong một tháng, chi phí DA cho một rollup tương đương khoảng 15.000 USD. Trong thị trường giảm, khi doanh thu của các rollup đã giảm mạnh, 15.000 USD cũng có thể đáng kể. Nhưng vấn đề không nằm ở chi phí tuyệt đối, mà nằm ở tỷ trọng. Một rollup có doanh thu 10 triệu USD mỗi tháng ở thời kỳ đỉnh cao sẽ giảm xuống còn 1 triệu USD ở thời điểm hiện tại — nhưng chi phí DA vẫn ở mức vài chục nghìn USD, không phải là yếu tố quyết định sự sống còn. Vậy vì sao các rollup vẫn đổ xô sử dụng DA layer ngoài? Tôi nhìn vào các thỏa thuận kinh tế. Khi một rollup ký hợp đồng với Celestia hoặc EigenDA, họ thường nhận được token hoặc cam kết hỗ trợ từ hệ sinh thái — một hình thức chiết khấu mà Ethereum không thể cung cấp. Nhưng ẩn sau đó là một vấn đề bảo mật: các DA layer ngoài thường có bộ validator riêng, với mức độ phi tập trung thấp hơn nhiều so với Ethereum. EigenDA có khoảng 100 validator, còn Celestia duy trì khoảng 100 validator trong 6 tháng qua. Con số này không đổi trong suốt thời gian đó. ISTJ trong tôi ghi chú: sự ổn định có thể là tín hiệu tốt, hoặc là dấu hiệu của một hệ sinh thái trì trệ. Nhưng nhà phát triển nói: "Chúng tôi có thể quản lý 100 validator tốt hơn Ethereum quản lý 8.000 validator." Tôi thấy câu nói này thiếu cơ sở. Độ an toàn của một rollup dùng DA ngoài phụ thuộc vào giả định tin cậy: bạn phải tin rằng các validator của Celestia hoặc EigenDA sẽ không thông đồng để giấu dữ liệu. Với 100 validator, mức độ phi tập trung đó thấp hơn đáng kể so với hàng nghìn validator của Ethereum. Trong bối cảnh thị trường giảm, khi doanh thu của các validator giảm, động cơ để chấp nhận hối lộ hoặc tấn công có thể tăng lên. Kinh nghiệm kiểm toán của tôi trong năm 2020 cho thấy: những lỗ hổng nghiêm trọng nhất thường không nằm ở nơi mọi người đang nhìn — chúng nằm ở các giả định thiết kế cơ bản. Và giả định "validator của DA layer sẽ trung thực" là một giả định rất tốn kém. Một điểm kỹ thuật khác mà ít người nhắc đến: DA layer ngoài không giải quyết được bài toán cuối cùng — làm thế nào để dữ liệu đó được xác minh trên Ethereum. Khi một rollup dùng Celestia, dữ liệu nằm trên Celestia. Muốn chứng minh dữ liệu đó tồn tại trên Ethereum, bạn cần một cơ chế bridge hoặc một hệ thống xác minh phức tạp. Điều này tạo ra một điểm phụ thuộc mới, một bề mặt tấn công mới. Các cầu nối từng là nguồn gốc của những vụ hack lớn nhất trong lịch sử DeFi. Năm 2021, khi tôi chứng kiến làn sóng tấn công bridge, tôi đã tự đặt câu hỏi: vì sao chúng ta muốn thêm một bridge nữa vào kiến trúc của một rollup — nơi mà lẽ ra sự đơn giản nên là ưu tiên hàng đầu? Ngoài ra, có một thực tế mà nhiều nhà phát triển bỏ qua: DA layer ngoài không giải quyết được vấn đề thanh khoản và khả năng tương tác. Các ứng dụng DeFi trên một rollup dùng Celestia vẫn cần niêm yết thanh khoản trên Ethereum để hoạt động hiệu quả. Khi thanh khoản nằm trên Ethereum, việc dữ liệu nằm trên Celestia trở nên mất ý nghĩa — bởi vì điểm nghẽn thực sự không phải là không gian block, mà là thanh khoản. Tôi còn nhớ một cuộc gặp gần đây với một nhóm phát triển người Việt đang xây dựng rollup riêng. Họ hỏi tôi về cách tối ưu chi phí DA. Khi xem mã nguồn, tôi thấy họ đang sử dụng Celestia với mức dữ liệu 5 KB mỗi block. Họ trả khoảng 20 USD mỗi ngày cho Celestia, trong khi doanh thu từ phí giao dịch chỉ khoảng 5 USD mỗi ngày. Tôi hỏi vì sao không dùng blob của Ethereum, vốn rẻ hơn nhiều với mức sử dụng này. Họ trả lời: "Celestia có chương trình tài trợ và give token cho chúng tôi." Tôi ghi nhận điều đó. Nhưng khi tính toán kỹ hơn, tôi nhận ra họ đang chấp nhận một giả định bảo mật yếu hơn để đổi lấy một vài token tài trợ — một phép đánh đổi mà tôi cho là không cân xứng. Hãy nhìn vào con số tổng quan. Trong bảy ngày qua, tôi theo dõi số lượng blob được sử dụng trên Ethereum. Mức sử dụng cao nhất đạt khoảng 70% công suất blob trong một giờ, nhưng trung bình chỉ khoảng 40-50% cả ngày. Điều này có nghĩa Ethereum vẫn còn dư khoảng 50% công suất DA. Nếu nhu cầu đó tăng gấp đôi, Ethereum vẫn đáp ứng được. Với tốc độ tăng trưởng hiện tại, tôi ước tính phải mất ít nhất 18 đến 24 tháng nữa, nhu cầu DA của các rollup mới có thể chạm tới giới hạn của Ethereum. Đây là khoảng thời gian đủ dài để các giải pháp mở rộng blob như PeerDAS được triển khai. Vậy câu hỏi đặt ra: các DA layer ngoài có đang xây dựng giải pháp cho một vấn đề mà Ethereum tự giải quyết trước khi vấn đề đó xảy ra? Điều này dẫn đến một kết luận phản trực giác: chúng ta không cần DA chuyên dụng cho đến khi nhu cầu thực tế vượt qua lượng blob hiện tại. Và khi nhu cầu đó vượt quá, Ethereum vẫn còn cả một lộ trình mở rộng blob ở phía trước — chưa cần đến Celestia hay EigenDA. Tất nhiên, tôi không phủ nhận giá trị của các nghiên cứu về DA sampling, danksharding hay các công nghệ mới. Nhưng giữa nghiên cứu học thuật và một sản phẩm được triển khai rộng rãi là một khoảng cách rất lớn. Trong thị trường giảm, các dự án không tạo ra doanh thu thực sự sẽ phải đối mặt với sự kiểm chứng khắc nghiệt từ thị trường. Các DA layer ngoài, với mô hình doanh thu dựa trên phí DA của các rollup nhỏ, sẽ khó duy trì hoạt động khi chỉ có vài chục rollup sử dụng dịch vụ ở mức vài trăm USD mỗi tháng. Một điểm nghịch lý nữa: chính những DA layer ngoài lại đang tạo ra vấn đề mà họ tuyên bố giải quyết. Họ nói rằng "Ethereum không thể mở rộng DA", nhưng thực tế Ethereum thậm chí chưa được sử dụng hết công suất. Họ nói rằng "chi phí DA sẽ là gánh nặng cho rollup", nhưng con số thực tế cho thấy điều ngược lại. Họ nói rằng "cần một giải pháp hiệu quả hơn", nhưng bằng chứng về độ an toàn của các giải pháp này vẫn chưa được kiểm chứng qua một sự kiện căng thẳng. Trong quá trình kiểm toán các hợp đồng thông minh, tôi thường nhắc khách hàng rằng: hãy đơn giản hóa, đừng thêm thành phần không cần thiết. Mỗi thành phần thêm vào đều tạo ra một bề mặt tấn công. Một rollup sử dụng Ethereum làm DA layer chỉ cần tin tưởng vào một bộ validator lớn và một giao thức đã được kiểm chứng qua hàng nghìn ngày hoạt động. Một rollup sử dụng Celestia phải tin tưởng thêm vào một bộ validator nhỏ hơn, một bridge để xác minh, và một token có giá trị biến động. "Ít thành phần hơn" không phải là một lựa chọn — nó là một yêu cầu bảo mật. Tôi muốn nói rõ thêm: các con số tôi đưa ra ở trên không phải là dự đoán. Chúng là những con số từ dữ liệu đo đạc thực tế. Tôi đã xây dựng một công cụ nhỏ bằng Python để theo dõi blob usage của các rollup, và tôi nhận ra rằng hầu hết các rollup lớn vẫn sử dụng Ethereum calldata hoặc blob, còn các DA layer ngoài chỉ phục vụ một số ít rollup nhỏ — chủ yếu là những dự án mới ra mắt trong năm 2024. Câu chuyện này gợi cho tôi nhớ về thời kỳ sidechain. Trong giai đoạn 2018-2020, các sidechain như Loom Network hay Matic (trước khi trở thành Polygon) được ca ngợi là giải pháp mở rộng quy mô hàng đầu. Họ xây dựng hạ tầng với kỳ vọng về một làn sóng ứng dụng không bao giờ đến. Khi thị trường giảm, họ buộc phải chuyển hướng hoặc biến mất. Tôi thấy các DA layer ngoài đang lặp lại một vòng đời tương tự: gọi vốn lớn, xây dựng câu chuyện, và chờ đợi một nhu cầu không đến. Tôi không nói rằng các DA layer ngoài sẽ sụp đổ ngay lập tức. Họ có đội ngũ kỹ thuật mạnh, có vốn và có cộng đồng. Nhưng trong thị trường giảm, các nhà đầu tư và đội ngũ dự án sẽ buộc phải đặt ra những câu hỏi khó: doanh thu ở đâu? Người dùng ở đâu? Nhu cầu thực tế có tương xứng với câu chuyện không? Khi những câu hỏi này được đặt ra nghiêm túc, tôi tin rằng nhiều dự án sẽ phải tái định vị. Câu hỏi tôi đặt ra cuối bài này là: liệu các dự án DA layer có đang bán một sản phẩm cho một vấn đề không tồn tại? Trong thị trường giảm, những dự án có doanh thu thực sẽ sống sót; những dự án dựa vào câu chuyện "tương lai sẽ cần" sẽ phải vật lộn. Khi bong bóng câu chuyện vỡ ra, tôi dự đoán rằng các DA layer ngoài sẽ phải chuyển hướng sang một mục đích sử dụng khác, hoặc sẽ trở thành những lớp lưu trữ bỏ hoang — giống như những sidechain đã từng được ca ngợi một thời. Số phận của chúng nằm ở dữ liệu, không nằm ở câu chuyện. Và dữ liệu, như ISTJ trong tôi thường nhắc, không bao giờ nói dối.