Tuần này, một tin tức cháy gẫy: Donald Trump tuyên bố phong tỏa toàn diện vận tải biển của Iran. Không chỉ là một hành động căng thẳng chính trị, nó còn đặt toàn bộ hệ thống năng lượng toàn cầu lên bàn cân. Và với thị trường crypto vốn nhạy cảm với chi phí năng lượng và tâm lý sợ hãi, đây có thể là một cú sốc ‘kiểu FTX’ nhưng nằm ở tầng vĩ mô.
Nhìn lại bối cảnh: Iran là nước xuất khẩu dầu lớn thứ ba OPEC, với sản lượng 3 triệu thùng/ngày. Mọi lần eo biển Hormuz bị đe dọa, giá dầu lại nhảy vụt. Nhưng lần này khác: lệnh phong tỏa toàn diện có nghĩa là Mỹ sẽ chặn mọi tàu chở dầu Iran, không chỉ bằng lệnh trừng phạt tài chính mà bằng cả hải quân. Đây là thể loại ‘chiến tranh kinh tế’ cực đoan nhất. Trong lịch sử, những vụ phong tỏa như vậy từng xảy ra với Iraq năm 1990, và hậu quả là một cuộc chiến toàn diện.
Đối với crypto, tác động đến từ hai hướng. Thứ nhất, giá dầu tăng sốc làm dậy sóng lạm phát. Khi dầu vượt 120-130 USD/thùng, chi phí sản xuất và vận chuyển mọi thứ đều tăng. Các nhà máy đào Bitcoin ở những khu vực phụ thuộc điện từ dầu (như một số bang Mỹ) sẽ thấy biên lợi nhuận hẹp lại. Còn những nơi dùng năng lượng tái tạo (Bắc Âu, Trung Quốc) ít bị ảnh hưởng hơn, nhưng tổng thể, Bitcoin và altcoin vốn là tài sản rủi ro sẽ bị bán tháo trong đợt sợ hãi đầu tiên. Tôi nhớ năm 2020, khi dịch Covid làm giá dầu âm, Bitcoin cũng mất 50% chỉ trong vài ngày. Quy luật này còn đúng: crypto chịu ảnh hưởng của thanh khoản và tâm lý toàn cầu hơn là chính sách tiền tệ.
Nhưng có một góc nhìn ngược: phong tỏa Iran có thể đẩy nhanh xu hướng ‘phi đô la hóa’, và điều này lại tốt cho Bitcoin. Khi Mỹ dùng đồng đô la làm vũ khí trừng phạt, các nước như Trung Quốc, Nga, Ấn Độ sẽ tìm cách tránh. Họ có thể chuyển sang mua dầu bằng đồng nội tệ, hoặc thông qua các hệ thống thanh toán thay thế. Chính trong những kịch bản này, Bitcoin và các loại tiền điện tử phi tập trung như Monero lại nổi lên như công cụ giao dịch xuyên biên giới không bị kiểm soát. Đã có bằng chứng: sau khi Mỹ cấm vận Nga năm 2022, khối lượng giao dịch Bitcoin tại Nga tăng vọt. Nếu phong tỏa Iran kéo dài, mô hình đó sẽ lặp lại ở quy mô lớn hơn.
Tuy nhiên, tôi nghĩ đa số nhà đầu tư đang đánh giá thấp mức độ ‘xám’ của sự kiện này. Phóng tỏa toàn diện nghe thì mạnh, nhưng thực tế Mỹ khó lòng chặn được mọi tàu thuyền. Iran có kinh nghiệm né tránh trong nhiều thập kỷ: họ dùng tàu ngầm, tàu đánh cá, lật đổ cờ, và dùng hệ thống thanh toán bí mật. Ngoài ra, Mỹ còn phải đối mặt với áp lực từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ - những nước phụ thuộc dầu Iran. Nếu họ phản đối mạnh, Washington có thể phải nhượng bộ. Điều này tạo ra kịch bản ‘phản trực giác’: ban đầu thị trường crypto bán tháo vì sợ, nhưng sau vài tuần khi thấy phong tỏa không hoàn hảo, giá sẽ hồi phục. Những ai bán đáy thường là kẻ thua cuộc.
Thực sự, câu chuyện chính không phải là chiến tranh hay hòa bình, mà là sự bất ổn định. Tâm lý ‘sợ bỏ lỡ’ (FOMO) chuyển thành ‘sợ mất tất cả’ (FOLM). Và chính trong bầu không khí này, những dự án DeFi có thanh khoản sâu, hoặc các giao thức phái sinh phi tập trung như dYdX lại trở nên hữu ích. Mỗi khi địa chính trị rung lắc, các nhà đầu tư tinh tế đều dùng các công cụ phòng hộ: mua quyền chọn bán Bitcoin, short altcoin yếu. Nếu bạn không làm được điều đó, cách tốt nhất là ngồi yên. Đừng cố bắt đáy khi chưa có tín hiệu rõ ràng từ giá dầu và sự kiện quân sự.
Cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh một điều mà báo cáo chiến lược thường bỏ qua: tác động đến chi phí đào Bitcoin. Nếu giá dầu duy trì ở mức >110 USD, chi phí điện cho các mỏ khai thác ở Trung Đông (có nhiều trạm đào Bitcoin dùng năng lượng giá rẻ từ khí đốt) sẽ tăng. Mọt số miner nhỏ có thể phải ngừng hoạt động, làm giảm hashrate tạm thời. Nhưng những công ty lớn như Marathon Digital, Riot Blockchain với năng lượng tái tạo sẽ không bị ảnh hưởng. Thực ra, một cuộc khủng hoảng như vậy có thể đầy nhanh quá trình tập trung hóa đào coin, điều mà cộng đồng crypto vốn ghét.
Kết luận: Phong tỏa Iran là một sự kiện ‘ngoại sinh’ lớn nhất từ đầu năm 2024 đối với crypto. Nó không thay đổi bản chất kỹ thuật của blockchain, nhưng thay đổi tâm lý nhà đầu tư và dòng tiền. Những người có kinh nghiệm sẽ dùng nó để mua vào khi hoảng loạn cực đại, nhưng phải có kế hoạch rõ ràng. Hãy nhớ: hype có màu sắc, sự thật luôn xám. Trong bức tranh xám ấy, Bitcoin vẫn là công cụ phòng hộ tốt nhất chống lại sự sụp đổ của hệ thống tập trung. Nhưng ngay cả Bitcoin cũng sẽ phải trải qua các đợt sóng gió từ bên ngoài. Câu hỏi không phải là có nên bán hay không, mà là bạn có đủ can đảm để giữ vị thế khi tất cả mọi người đều hoảng loạn không?